Wielki szaman Väinämöinen

Väinämöinen to najważniejszy i najsłynniejszy z kalewalicznych herosów. Jego głównym orężem są słowa i pieśni, z których powstają zaklęcia. Początkowo jest on postacią kosmogoniczną, czyli związaną ze stworzeniem świata. Zrodzony z bogini Ilmatar, wychodzi z morza jako dorosły mężczyzna i zaczyna obsiewać ziemię. I choć jest podziwiany, za swój bystry umysł, o czym świadczą jego przydomki „mądry” i „stary”, szybko traci głowę na widok panien na wydaniu. Słabość Väinämöinena do kobiet i jego uporczywe (i zawsze nieudane) poszukiwanie małżonki wprowadza do historii wiele zamieszania i rodzi same problemy, czy to w przypadku nieszczęsnej Aino czy córki Louhi, władczyni Pohjoli.

Opisane w Kalevali przygody Väinämöinena  nie skupiają się jednak wyłącznie na poszukiwaniu żony. Runa związane ze śpiewackim pojedynkiem z Joukahainenem, podróżą Väinämöinena do Tuoneli i jego spotkaniem z gigantem Vipunenem (z którego brzucha nasz bohater wydobywa czary) są według badacza Mattiego Kuusiego jednymi z najstarszych historii występujących w fińskim folklorze. Same te motywy mogły istnieć nawet tysiące lat przed tym, zanim pojawiły się w formie run. W szamanistycznych kulturach bohaterowie mitologiczni byli często prototypami pierwszych szamanów. Taką rolę przyjęła również postać Väinämöinena.

 

W runie o śpiewackim pojedynku wieści o kwiecistym języku Väinämöinena docierają do pochodzącego z Pohjoli ambitnego i młodego Joukahainena. Z zazdrości decyduje się on odnaleźć mędrca z Kalevali i wyzwać go na pojedynek, by rozstrzygnąć, kto jest najlepszym pieśniarzem. W trakcie pojedynku Joukahainen prezentuje swoją wiedzę i twierdzi, że był obecny przy stworzeniu świata. Widoczne kłamstwo wprawia Väinämöinena w gniew. Pokonuje młodego chłopaka, a Joukahainen błaga o łaskę. Ujawnia się w tym pojedynku kluczowa dla świata Kalevali sprawcza siła pieśni i potężna szamańska moc Väinämöinena. Matti Kuusi i Martti Haavio interpretowali to starcie jako pojedynek dwóch szamanów. Väinämöinen i Joukahainen zderzają się swoimi saniami, a jazda w saniach w wielu syberyjskich ludach łączy się z szamanizmem. Droga, na której się spotykają, może tak naprawdę symbolizować Drogę Mleczną, będącą tu granicą między światami.

W szamanizmie głównym celem jest kontakt między światem ludzkim a nadprzyrodzonym, a kontakt ten mógł zostać nawiązany właśnie poprzez szamana czy też inaczej… mędrca (po fińsku tietäjä, czyli człowiek posiadający wiedzę). Mędrzec był przewodnikiem duchowym całej wspólnoty. Jedną z wielu praktyk fińskiego szamana były wizyty na cmentarzu w celu zasięgnięcia porad od zmarłych mędrców. Taką rolę Väinämöinen przyjmuje w runach opowiadających o jego podróży do Tuoneli po potrzebne mu zaklęcia od dawno już nieżyjącego olbrzyma Antero Vipunena. Niektórzy badacze uważają giganta za protoszamana, który zmarł będąc w transie, ponieważ jego dusza nie była w stanie powrócić do swojego ciała.

Postać Väinämöinena jest więc wieloaspektowa, a jego historia zawiera w sobie różne wątki. Z jednej strony jest on synem bogini, jednym ze stwórców świata, posiadającym boskie wręcz umiejętności. Z drugiej strony mędrzec z Kalevali jest pierwszym szamanem, wzorem dla każdego późniejszego fińskiego wiedzącego. Z trzeciej zaś strony opowieści o poszukiwaniu przez Väinämöinena żony, rozwijające się potem w mit o Sampo, ukazują ludzką stronę mędrca i jego słabości. Na koniec, w ostatnim runie Kalevali, stary mądry Väinämöinen uznaje wyższość nowonarodzonego syna Marjatty i ogłasza go przyszłym przywódcą ludzi, po czym odchodzi na wygnanie*. Zakończenie historii Väinämöinena jest oczywiście metaforą rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa w Finlandii i stopniowego zanikania dawnych wierzeń i zwyczajów.


*Jeśli jeszcze nie zetknęliście się z fabułą eposu, te wydarzenia mogą dla was nie mieć za dużo sensu. Ale bez obaw: o tym, co i jak dzieje się w Kalevali, napiszemy na blogu już wkrótce.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s