Jak widzimy epos, czyli Kalevala według Akselego Gallena-Kalleli

Chociaż Kalevala jest utworem literackim, to stał się on inspiracją dla sporej ilości dzieł innej natury. W tym tekście interesować nas będą sztuki wizualne. Zaryzykuję stwierdzenie, że obecnie właśnie obrazy mają większy wpływ na rozpowszechnianie, rozumienie i ogólne czucie Kalevali niż sam niełatwy przecież tekst. A to z kolei zasługa przede wszystkim Akselego Gallena-Kalleli. Może to brzmi jak przesada, ale uwierzcie, trudno jest cokolwiek powiedzieć o dotyczącej Kalevali sztuce, nie potykając się o Gallena-Kallelę co dwa zdania.

Artyście temu zawdzięczamy przede wszystkim wykonane w różnych mediach i rozmiarach ilustracje do Kalevali oraz całe mnóstwo obrazów, które podejmują inne tematy. Jeśli jednak chodzi o Kalevalę  Gallena-Kalleli, to są to przedstawienia o tyle ważne, że wyznaczyły styl obrazowania eposu, który obowiązuje do dzisiaj.

Biografka Gallena-Kalleli, Pirjo Hämäläinen, kładzie duży nacisk na to, że artysta do końca życia zachował charakterystyczną dla dzieci fascynację wielkimi bohaterami i ich przygodami. Jej zdaniem Kalevala była dla malarza ukochaną książką przygodową, z której czerpał wzorce oraz inspirację, tylko że, inaczej niż większość osób, nie porzucił jej później na rzecz zainteresowań postrzeganych jako bardziej dorosłe.

Sympozjum, 1894. Od lewej: Akseli Gallen-Kallela, Oskar Merikanto, Robert Kajanus i Jean Sibelius.

Akseli Gallen Kallela urodził się jako Axel Gallén w roku 1865 w szwedzkojęzycznej rodzinie w Pori. Od najmłodszych lat dużo rysował, a ponadto znajdował się pod wpływem matki, Mathildy, która podpowiadała mu w pierwszych próbach malarskich. Z kolei ojciec chłopca, Peter Wilhelm, nie uznawał sztuki za odpowiednią drogę życiową dla swojego syna. Wysłał on jedenastoletniego Axela wraz z braćmi do szkoły w Helsinkach. Młody Gallén uważał jednak szkołę za udrękę i nie wykazywał talentu ani nawet chęci nauki czegokolwiek, co nie wiązało się z rysunkiem. Przerwał liceum ogólnokształcące niedługo po śmierci ojca, postanawiając poświęcić się jedynie sztuce. W szkole rysunku Fińskiego Towarzystwa Sztuki (Suomen taideyhdistyksen piirustuskoulu) jego nauczycielami byli Sigfrid August Keinänen, Albert Edelfelt oraz Adolf von Becker. Pod ich opieką Gallen-Kallela wykształcił zgodnie z obowiązującymi w świecie sztuki prądami warsztat malarza realisty.

W czasach szkolnych Gallen-Kallela pierwszy raz zetknął się z Kalevalą, która stała się dla niego niemalże obsesją. Zafascynowała go szczególnie archaiczność Kalevali, jednak jej moc kryła się w tym, że dla młodego artysty była ona odbiciem życia w bohaterach run widział on samego siebie oraz swoich bliskich. Już wtedy miał zacząć marzyć o zilustrowaniu jej historii w całości.

Obraz Akselego Gallena-Kalleli
Chłopiec i wrona, 1884

W 1884 Gallen-Kallela, wzorem wielu innych młodych artystów, wyjechał kontynuować studia artystyczne do Paryża. Uczyli go głównie akademicy, między innymi William Adolphe Bouguereau, na temat którego uczeń miał niewiele dobrych rzeczy do powiedzenia. Bardziej wydawał się szanować Fernanda Cormona, malarza scen historycznych, chociaż on również nie należał do pokolenia postępowych awangardzistów. Pod jego opieką w tym samym czasie znajdowali się tacy twórcy, jak Henri de Toulouse Lautrec czy Vincent van Gogh, więc, mimo że nie wiadomo, z kim dokładnie młody Gallen-Kallela się zadawał, pewne jest, że miał możliwość zetknięcia się z nowymi ideami i korzystania z otwartej atmosfery ówczesnej międzynarodowej stolicy sztuki. Tam właśnie powstała pierwsza wersja Mitu Aino (Aino taru), przez paryską socjetę w 1889 roku uznana za mało nowoczesną, w przeciwieństwie do wcześniejszych przedstawień takich jak Chłopiec i wrona (Poika ja varis) czy Starucha i kot (Akka ja kissa).

William-Adolphe Bouguereau – Narodziny Wenus, 1879. Wenus z pewnością jest imponująca, ale daje też pewny ogląd na to, dlaczego Gallen-Kallela nie przepadał za swoim nauczycielem

Po powrocie do Finlandii artysta wziął ślub z Mary Slöör, z którą w podróż poślubną pojechał do północnej Karelii. Karelskie krajobrazy później wielokrotnie pojawiały się na płótnach Gallena-Kalleli, nie tylko jako temat sam w sobie, w formie pejzaży, ale też jako tło wydarzeń, na przykład w drugiej wersji Mitu Aino. Tym razem jako Aino do tryptyku pozowała sama żona malarza.

Mit Aino, 1891

Po ukończeniu studiów artystycznych Gallen-Kallela stworzył kolejne obrazy ilustrujące Kalevalę, obecnie tworzących serię najbardziej znanych i największych przedstawień scen z eposu. W oczy rzuca się wyraźnie zmiana stylu, która zaszła w latach 90. Dwie wersje Mitu Aino oraz Wykucie Sampo (Sammon taonta), powstałe w 1893 roku są typowo realistyczne, drobiazgowo oddające szczegóły pejzażu oraz elementy odnoszące się do fińskiego folkloru, takie jak regionalne stroje narodowe. Obrona Sampo (Sammon puolustus) z 1896 wyznacza już cechy dla późniejszych, symbolistycznych prac Gallena-Kalleli: posługiwanie się wyrazistym konturem, płaskimi plamami koloru, ograniczenie szczegółów na rzecz uwypuklenia znaczenia mniej licznych elementów na obrazie. Wzorem Bractwa Prerafaelitów sięgał też do estetyki wczesnego renesansu.

Obraz Akselego Gallena-Kalleli
Matka Lemminkäinena, 1897

W późniejszym czasie Gallen-Kallela zaczął zajmować się także grafiką, witrażami, wzornictwem oraz meblarstwem, przez co uważa się go nie tylko za ojca fińskiej grafiki, ale także za pioniera fińskiego designu. Porównuje się go nawet do założyciela angielskiego ruchu Arts & Crafts, Williama Morrisa. Jego projekty, takie jak komplet mebli Iris, w znacznej części wypełniły fiński pawilon na wystawie światowej w Paryżu w 1900 roku i zwróciły uwagę również na arenie międzynarodowej. Wydaje się jednak, że największe znaczenie w fińskim pawilonie miały freski przedstawiające sceny z Kalevali. Ponieważ zostały uznane za niezwykle cenne dla fińskiej kultury, po zakończeniu wystawy światowej, więc także rozebraniu narodowych pawilonów, artysta dostał polecenie skopiowania ich na ściany muzeum narodowego.

Na początku nowego wieku Gallen-Kallela zainteresował się ekspresjonizmem. Podczas swojego pobytu w Niemczech związał się z grupą Die Brücke, razem z którą wystawiał swoje grafiki. W roku 1907 oficjalnie już zmienił nazwisko na brzmiące bardziej fińsko, dwuczłonowe, które pojawiało się na jego obrazach już od kilkunastu lat.

Podczas wojny domowej Gallen-Kallela opowiedział się po stronie białych i postanowił wesprzeć ich w walce. Szybko został jednak wezwany z frontu do jednostki dowodzącej, gdzie polecono mu zaprojektowanie narodowych odznaczeń, flag i monet oraz nadzorowanie wykonywania map.

W latach 20. artysta w końcu zrealizował swój wymyślony wiele lat wcześniej plan zilustrowania Kalevali w całości. W roku 1922 wydana została Kalevala Ozdobna (Koru Kalevala), jednak wciąż nie było to dzieło życia Gallena-Kalleli, o którym marzył, a tylko skromniejsza, łatwiejsza w realizacji wersja. Kalevala Ozdobna była projektem ilustrowanego wydania, które mógł nabyć każdy pragnący posiadać w domu epos w szacie graficznej odpowiadającej jego treści.

Niedokończona strona z Wielkiej Kalevali. Źródło: kalevalaseura.fi

Po kilku latach Gallen-Kallela zaczął jednak pracę nad Wielką Kalevalą (Suurkalevala), czyli eposem w formie bogato zdobionej, kaligrafowanej księgi — dzieła sztuki na kształt średniowiecznych manuskryptów. W jego zamyśle miała być swego rodzaju prezentem dla narodu fińskiego, do którego każdy miałby dostęp w miejscu specjalnie wyznaczonym do tego celu.

Gallen-Kallela umarł jednak w roku 1931, w drodze powrotnej z wystawy w Kopenhadze, pozostawiając dzieło swojego życia nieukończone. Dalszą pracę postanowił podjąć jego syn, Jorma. Z dzisiejszego punktu widzenia wkład Gallena-Kalleli juniora jest słabo widoczny, ponieważ właściwie nie wyszedł on poza etap pracy na szkicach przygotowanych przez ojca, zanim zmarł w 1939 roku. Pojedyncze karty, ukończone oraz te jedynie naszkicowane i częściowo wypełnione kolorami, znajdują się na ekspozycjach w fińskich muzeach. Mimo, że artysta ostatecznie nie wykonał celu, który przed sobą postawił, udało mu się stworzyć język wizualny pasujący do fińskiego eposu narodowego — nie dokonał tego cały szereg innych artystów, w tym nauczyciele Gallena-Kalleli.

Chociaż początkowo Gallen-Kallela używał realizmu jako narzędzia ilustracji, później zdecydował się na większy syntetyzm formy, tak aby wydobyć poprzez symbole uniwersalne przesłanie płynące z fińskiej tradycji. Za wyznaczniki jego stylu można uznać uproszczenia, dekoracyjność, soczyste kolory, a także odniesienia do dawnych kultur, z fińskim dziedzictwem na czele. Artysta dążył do podniosłego nastroju, nie odnosząc się jednocześnie do akademickiej estetyki, tak jak to robiło wielu z jego poprzedników.


Źródła:

  • Pirjo Hämäläinen-Forslund – Axel Gallénin loputon lapsuus w Seitsemän tietä taiteeseen, maalareiden kehityskertomuksia
  • Marja Lahelma – Akseli Gallen-Kallela
  • Aimo Reitala – Kuvataide w Suomen taide ja kulttuuri, pod. red. Päivi Molarius
  • Riikka Stewen – Unohdetut kuvitelmat Kalevalasta kuvataiteessa w Kalevalan kulttuurihistoria
  • Tuija Wahlroos – Devoted to Kalevala: Perspectives on Akseli Gallen-Kallela’s Kalevala Art. Journal of Finnish Studies, 2/2009

Źródło zdjęć: wikimedia commons

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s